۞ اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ ۖ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ ۖ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ۚ نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ ۗ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (۳۵)
۱۸ سپاره – ۲۴ سورة النور – ۳۵ آیت
الله داسمانونو او ځمكې نور دى. (په كائناتو كښې) د هغه د نور مثال داسې دى لكه چې په يوه تاخچه كښې ډيوه بله شوې وي، ډيوه په يوه ښيښه كښې وي، ښيښه داسې وي لكه ځلانده ستورى، او هغه ډيوه د ښوون ديوې داسې بختورې ونې له تيلو څخه بله شوې وي چې نه ختيزه وي نه لويد يزه، چې دهغې تېل خود په خپله بلېږي كه اور ورته ونه رسېږي هم، (په دغه ډول) د رڼا د پاسه رڼا (دزياتېدوټول عوامل راغونډ شوي وي). دالله چې هر چاته خوښه شي د خپل نور په لوري ورته لارښوونه كوي، هغه په مثالونو سره خلك په خبره پوهوي، هغه په هر شي ښه پوهيږي.
الله د اسمانونو او ځمكې نور دى، د هغه د نور صفت داسې دى لكه یوه طاقچه ده چې په هغې كې بله ډیوه ده، بله ډیوه په شیشې (قندیل) كې ده، دغه قندیل (داسې دى) ګویاكې هغه روڼ ځلېدونكى ستورى دى، د زیتون له مباركې ونې نه بلولى شي چې (دغه ونه) نه مشرق طرف ته وي او نه مغرب طرف ته، نژدې ده چې د هغې تېل (پخپله) رڼا وكړي اګر چې دغو ته اور هم نه وي رسېدلى، رڼا له پاسه رڼا، الله د خپل نور په طرف هغه چا ته لار ښیي چې يې وغواړي او الله د خلقو لپاره مثالونه بیانوي، او الله په هر شي باندې ښه پوه دى.
الله نور د آسمانونو او ځمكې دى مثال د نور دده (داسې دى) لكه (روڼه) طاقچه چې په هغې كې يوه بله ډيوه وي دغه بله ډيوه په قنديل (دښيښې) كې وي دغه قنديل (ښيښه، په سبب دهغې رڼاچې په كې ده) گواكې يوستورى دى روڼ ځليدونكى چې بلاوه شي (دايوچراغ په اول كې) له تيلودونې بركتناكې دزيتون چې نه مشرق طرف ته دى اونه مغرب طرف ته نژدې دي تيل ددې چې رڼاوكړي (له خپله ځانه له ډيرې صفايي نه) اواګركه نه وي رسيدلى دې ته اور (دغه) رڼا (ډيوې) په رڼا (دصافوتيلوده) لارښيي الله نورخپل ته هغه چاته چې اراده وكړي اوبيانوي الله مثالونه خلقوته (او د محسوساتو په وسيله يې په معقولاتوپوهوي) او الله په هرشي ښه عالم دى.
خدا نور آسمانها و زمين است. مثَل نور او چون چراغدانى است كه در آن چراغى باشد، آن چراغ درون آبگينهاى و آن آبگينه چون ستارهاى درخشنده. از روغن درخت پربركت زيتون كه نه خاورى است و نه باخترى افروخته باشد. روغنش روشنى بخشد هر چند آتش بدان نرسيده باشد. نورى افزون بر نور ديگر. خدا هر كس را كه بخواهد بدان نور راه مىنمايد و براى مردم مثَلها مىآورد، زيرا بر هر چيزى آگاه است.
خدا نور آسمانها و زمين است. مَثَل نور او چون چراغدانى است كه در آن چراغى، و آن چراغ در شيشهاى است. آن شيشه گويى اخترى درخشان است كه از درخت خجسته زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، افروخته مىشود. نزديك است كه روغنش -هر چند بدان آتشى نرسيده باشد- روشنى بخشد. روشنىِ بر روى روشنى است. خدا هر كه را بخواهد با نور خويش هدايت مىكند، و اين مَثَلها را خدا براى مردم مىزند و خدا به هر چيزى داناست.
خداوند نور آسمانها و زمین است؛ مثل نور خداوند همانند چراغدانی است که در آن چراغی (پر فروغ) باشد، آن چراغ در حبابی قرار گیرد، حبابی شفاف و درخشنده همچون یک ستاره فروزان، این چراغ با روغنی افروخته میشود که از درخت پربرکت زیتونی گرفته شده که نه شرقی است و نه غربی؛ (روغنش آنچنان صاف و خالص است که) نزدیک است بدون تماس با آتش شعلهور شود؛ نوری است بر فراز نوری؛ و خدا هر کس را بخواهد به نور خود هدایت میکند، و خداوند به هر چیزی داناست.
Allah is the light of the heavens and the earth; a likeness of His light is as a niche in which is a lamp, the lamp is in a glass, (and) the glass is as it were a brightly shining star, lit from a blessed olive-tree, neither eastern nor western, the oil whereof almost gives light though fire touch it not– light upon light– Allah guides to His light whom He pleases, and Allah sets forth parables for men, and Allah is Cognizant of all things.
Allah is the Light of the heavens and the earth. The similitude of His light is as a niche wherein is a lamp. The lamp is in a glass. The glass is as it were a shining star. (This lamp is) kindled from a blessed tree, an olive neither of the East nor of the West, whose oil would almost glow forth (of itself) though no fire touched it. Light upon light. Allah guideth unto His light whom He will. And Allah speaketh to mankind in allegories, for Allah is Knower of all things.
Allah is the Light of the heavens and the earth. The Parable of His Light is as if there were a Niche and within it a Lamp: the Lamp enclosed in Glass: the glass as it were a brilliant star: Lit from a blessed Tree, an Olive, neither of the east nor of the west, whose oil is well-nigh luminous, though fire scarce touched it: Light upon Light! Allah doth guide whom He will to His Light: Allah doth set forth Parables for men: and Allah doth know all things.
د سوره نور د ۳۵ آیت “اللّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ” شان نزول د اهل تشیع او اهل تسنن په نزد بېلابېل تفسیرونه او توضیحات لري. هره مکتب یې د دې آیت شان نزول په خپل ځانګړي رڼا کې تفسیر کوي. دلته به د اهل تشیع او اهل تسنن د نظرونو تفاوتونه راوړم.
د اهل تشیع تفسیرونه په دې آیت کې ټینګار کوي چې د «نور» مفهوم په ځانګړې توګه د امام علي او د امامانو د امامت او هدايت سره تړاو لري. په دې تفسیر کې، د امامانو د الهی مقام په څرګندولو کې دا آیت نازل شوی دی.
د اهل تشیع له نظره، دا آیت کله نازل شو چې د امام علي په اړه ځینې خلک شکونه او اعتراضونه لرل. کله چې د دروغو او بې اساسه ايرادونو په اړه خبرې وې، د دې آیت له لارې الله تعالی د امام علي مقام څرګندوي، چې هغه د الهی نور یوه تجلی ده.
د «اللّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» په معنا کې، اهل تشیع پر دې ټینګار کوي چې دا نور نه یوازې د الله تعالی د عمومي رڼا لپاره دی، بلکې د امامانو د الهی رڼا او هدايت د څرک ورکولو لپاره هم دی. دا نور د امامانو د ځانګړي مقام او د هغوی د علم او هدايت سره تړاو لري.
ځینې تشیعي تفسیرونه وایي چې د «نور» څخه مراد د امام علي او د هغه د اهل بیت علم او رڼا ده. دې ته اشاره ده چې امامان د الله تعالی لخوا د هدایت او رڼا سرچینې دي، او د هغوی نور د دین د بشپړتیا لپاره د الله تعالی هدایت دی.
د اهل تسنن تفسیرونه د دې آیت شان نزول د یو عمومي، الهي، او روحاني مفهوم په توګه وړاندې کوي. د اهل تسنن له نظره، دا آیت د الله تعالی د رڼا او هدايت یوه عامه اشاره ده چې په ټولو موجوداتو کې خپره ده.
د اهل تسنن په اکثرو تفسیرونو کې، د دې آیت شان نزول په داسې شرایطو کې ذکر شوی دی چې کله د نبي کريم د نبوت په اړوند د مشرکینو شکونه زیات شوي وو، او هغوی د الله تعالی د هدايت په اړه سوالونه کول. د دې آیت له لارې، الله تعالی د خپل «نور» په اړه ځواب ورکوي، چې دا نور په ټولو آسمانونو او ځمکه کې خپور دی او د نړۍ ټولې روښناۍ یې د الله تعالی له رڼا څخه سرچینه اخلي.
اهل تسنن د دې آیت مفهوم په کې د الله تعالی د عمومي رڼا په توګه تفسیر کوي، چې د ټولو مخلوقاتو، د پوهې، ایمان، او علم سرچینه ده. دا آیت د الله تعالی د عظمت او د هغه د هدايت نښه ګڼل کیږي، چې د هغه نور د نړۍ د ټولو موجوداتو لپاره ضرور دی.
د اهل تسنن له نظره، د «اللّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» عبارت د الهی رڼا د ټول کائنات د پیدایښت او ژوند لپاره توضیح ده، چې الله تعالی د علم او هدايت د یوې عمومی سرچینې په توګه پر ټولې نړۍ حکومت کوي.
د اهل تشیع د نظر له مخې، د «نور» معنا د امامانو د الهی نور سره تړاو لري. دا آیت د امام علي او د اهل بیت د علم او رڼا د مقام څرګندوي. د اهل تشیع د باور له مخې، د امامان د الهی هدايت لپاره نور دي چې د ټول انسانیت په لور لارښونه کوي.
د اهل تسنن له نظره، آیت د الله تعالی د عمومي نور او رڼا د مفهوم په توګه دی، چې د ټولو موجوداتو او د هغوی د علم او هدايت لپاره سرچینه ده. د اهل تسنن په تفسیرونو کې، دا آیت د الله تعالی د عظمت او یکتایۍ د څرګندولو لپاره نازل شوی دی.
د سوره نور د ۳۵ آیت شان نزول په اهل تشیع او اهل تسنن کې دواړو مکتبونو کې مهم مفهوم لري، خو د تفسیر او شان نزول په اړه د دوی نظریات لږ توپیر لري. اهل تشیع د «نور» د مفهومي تفسیر لپاره د امامانو مقام ته اشاره کوي، په داسې حال کې چې اهل تسنن دا آیت د الله تعالی د عمومي رڼا او هدايت د تجلي په توګه تفسیر کوي.
يعنې د ځمكې او آسمان ښكلا او وداني د الله جل جلاله له جانبه ده كه د الله جل جلاله مرسته نه وي نو ټول به سره وران او ويجاړ شي. (موضح القران) ټولو مخلوقاتو ته د وجود نور او رڼادالله له طرفه وركړې شوې ده په لمر ، سپوږمۍ ، ستورو ، پرښتو ، انبياؤ ، اولياؤ كې چې كومه ظاهري او باطني رڼا شته د همغه منبع النور څخه مستفاده ده او د هدايت او معرفت هغه انوار او پلوشې چې هرچاته رسيږي د همغه رفيع دربار څخه رسيږي ټول علويات او سفليات د الله جل جلاله له تكويني او تنزيلي آيتونو څخه منور دي د حسن او جمال ، يا د ښه والي او كمال كومه وړانګه چې هر چيرې برېښي هغه د همده له بركته منوره ده او د هغه د مبارك ذات د جمال او كمال يوه پلوشه ده د ( ابن اسحاق ) په سيرت كې راغلي دي كله چې په ( طائف ) كې خلكو رسول اكرم صلی الله عليه وسلم وربړاوه نو د رسول الله صلی الله عليه وسلم په ژبه دغه دعا وه ( اعوذ بنور وجهك الذي اشرقت له الظلمات وصلح عليه امر الدنيا والاخرة ان يحل بى غضبك او ينزل بى سخطك لك العتبٰى حتٰى ترضى ولا حول ولاقوة الا بالله ) د شپې په تياره كې به ده خپل رب ته داسې دعا كوله ( انت نور السمٰوٰت والارض ) او په خپلو غوږونو ، سترګو ، زړه ، هره او هره عضوه بلكې په هر وېښته سره به دى د الله جل جلاله د نور او رڼا په طلب كې و او په آخره يې د خلاصي په ډول داسې ويل : ( واجعل لى نوراً ) يا ( واعظم لى نوراً ) يا ( واجعلنى نوراً ) يعنې زما نور لا زيات كړه بلكې بيخي له ما څخه نور او رڼا جوړه كړه په حديث كې راغلي دي : ( ان الله خلق خلقه فى ظلمة ثم القى عليهم من نوره فمن اصابه من نوره يومئذ اهتدى ومن اخطاه ضل ) ( فتح البارى ۶ جلد ۴۳۰ مخ ) يعنې هر هغه چا ته چې په هغه وخت كې د الله جل جلاله له نور ( توفيق ) څخه برخه ور ورسيده هغه هدايت وموند او څوك چې له هغه څخه بې برخې شو ګمراه پاتې شو ښكاره دې وي څرنګه چې د الله جل جلاله د صفاتو مثلاً د سمع ، بصر او نورو كوم كيفيت نشي بيانېداى همداسې د نور او رڼا صفت هم د ممكناتو په نور نشي قياس كېداى ددغې مسئلې د تفصيل دپاره د (امام غزالى رحمه الله) د ( مشكواة الانوار ) رساله وګورئ )!
د الله نور: قرائتی په دې باور دی چې الله تعالی په اصل کې د هر شي د ژوند او رڼا سرچینه دی. دا نور د خداي د هدايت او هغه څیزونو څخه دی چې د انسان په روح او زړه کې له تاریکیو څخه راوځي. هغه تفسير کوي چې الله تعالی د کائناتو رڼا ده او هغه د خپلو پیغمبرو او خاصو بندګانو له لارې د انسانانو په ژوند کې هغه روښنايي رسولوي.
د “مثال” مفهوم: د آیت “مَثَلُ نُورِهِ” په اړه، قرائتی وايي چې الله تعالی په دې آیت کې د خپل نور یوه بې مثاله او ښکاره بیلګه وړاندې کړې ده. د چراغ (مصباح) مثال د پوهې او هدايت د ټولو هغو اړخونو لپاره کارول شوی چې انسانان یې له هغه نه را ترلاسه کوي. لکه څنګه چې چراغ یوه فضا روښانه کوي، همداسې الله تعالی د خپل نور او پوهې له لارې د انسانانو د زړه او ذهن روښانه کوي.
د زیتون شجره: قرائتی د دې آیت د “شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَيْتُونَةٍ” په اړه هم څرګندونې لري. هغه وايي چې دا “مبارکه ونه” د معصومو امامانو د مقام ښکارندویي کوي. د زیتون ونه، چې خپل ځانګړی او مبارک خاصیتونه لري، د اهل بیت او په ځانګړي ډول د امام علي (علیه السلام) د مقام او ځلانده روښنايي سره تړاو لري.
نورو ته د هدايت لارښوونه: محسن قرائتی دا هم ټینګار کوي چې الله تعالی د دې آیت له لارې خپلو ځانګړو خلکو ته، یعنی هغو کسانو ته چې د هغه د هدايت ته ګام اچوي، نور ورکوي. د “يَهْدِي اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ” جملې کې د هغه د ارادې او مشیت معنا دا ده چې یوازې الله تعالی د هدايت لپاره هغه کسانو ته لارښوونه کوي چې زړه یې د هغه د رڼا لپاره تیار وي.
د نور مرکب او تجرید: په پای کې، قرائتی د دې آیت د نورو مفاهیمو تشریح کوي، چې له هغه یې دې ته اشاره کیږي چې نور په حقیقت کې د انسان د وجود نه یوازې مادي یا ظاهري رڼا ده، بلکې دا یو معنوي، روحاني او الهي نور دی چې د انسان د فکري، عقلي او روحاني ژوند لپاره اړین دی.
د محسن قرائتی تفسير نکتې:
په ټوله کې، محسن قرائتی د سوره نور د ۳۵ آیت په تفسير کې د نور د مفهوم په اړه دوه عمده ټکي وړاندې کوي:
په همدې توګه، د محسن قرائتی تفسير د سوره نور ۳۵ آیت ته د خداي د روښنايي په توګه ګوري چې د انسانانو لپاره د روحاني هدايت، پوهې او پوره کولو لپاره اړینه ده.
د الله نور: قرائتی په دې باور دی چې الله تعالی په اصل کې د هر شي د ژوند او رڼا سرچینه دی. دا نور د خداي د هدايت او هغه څیزونو څخه دی چې د انسان په روح او زړه کې له تاریکیو څخه راوځي. هغه تفسير کوي چې الله تعالی د کائناتو رڼا ده او هغه د خپلو پیغمبرو او خاصو بندګانو له لارې د انسانانو په ژوند کې هغه روښنايي رسولوي.
د “مثال” مفهوم: د آیت “مَثَلُ نُورِهِ” په اړه، قرائتی وايي چې الله تعالی په دې آیت کې د خپل نور یوه بې مثاله او ښکاره بیلګه وړاندې کړې ده. د چراغ (مصباح) مثال د پوهې او هدايت د ټولو هغو اړخونو لپاره کارول شوی چې انسانان یې له هغه نه را ترلاسه کوي. لکه څنګه چې چراغ یوه فضا روښانه کوي، همداسې الله تعالی د خپل نور او پوهې له لارې د انسانانو د زړه او ذهن روښانه کوي.
د زیتون شجره: قرائتی د دې آیت د “شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَيْتُونَةٍ” په اړه هم څرګندونې لري. هغه وايي چې دا “مبارکه ونه” د معصومو امامانو د مقام ښکارندویي کوي. د زیتون ونه، چې خپل ځانګړی او مبارک خاصیتونه لري، د اهل بیت او په ځانګړي ډول د امام علي (علیه السلام) د مقام او ځلانده روښنايي سره تړاو لري.
نورو ته د هدايت لارښوونه: محسن قرائتی دا هم ټینګار کوي چې الله تعالی د دې آیت له لارې خپلو ځانګړو خلکو ته، یعنی هغو کسانو ته چې د هغه د هدايت ته ګام اچوي، نور ورکوي. د “يَهْدِي اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ” جملې کې د هغه د ارادې او مشیت معنا دا ده چې یوازې الله تعالی د هدايت لپاره هغه کسانو ته لارښوونه کوي چې زړه یې د هغه د رڼا لپاره تیار وي.
د نور مرکب او تجرید: په پای کې، قرائتی د دې آیت د نورو مفاهیمو تشریح کوي، چې له هغه یې دې ته اشاره کیږي چې نور په حقیقت کې د انسان د وجود نه یوازې مادي یا ظاهري رڼا ده، بلکې دا یو معنوي، روحاني او الهي نور دی چې د انسان د فکري، عقلي او روحاني ژوند لپاره اړین دی.
د محسن قرائتی تفسير نکتې:
په ټوله کې، محسن قرائتی د سوره نور د ۳۵ آیت په تفسير کې د نور د مفهوم په اړه دوه عمده ټکي وړاندې کوي:
په همدې توګه، د محسن قرائتی تفسير د سوره نور ۳۵ آیت ته د خداي د روښنايي په توګه ګوري چې د انسانانو لپاره د روحاني هدايت، پوهې او پوره کولو لپاره اړینه ده.
۱. د “نور” ته مادي تعبیر ورکول
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” تعبیر په حقیقت کې د مادي نړۍ یو مفهوم دی. نور، لکه څنګه چې په فزیکي نړۍ کې تعریف کېږي، یو فزیکي پدیده ده چې د رڼا او شعاع په توګه شتون لري. که الله تعالی “نور” وي، نو د منقدانو په اند، دا باید یو مادي شی وي چې ځای او حدود ولري. که څه هم اسلامي تفسیرونه دا نور روحاني او غیر مادي تعریفوي، خو دغه منقدان په دې باور دي چې د “نور” کارول د الله تعالی د غیر مادي او بې کره ماهیت سره تضاد لري. په دې توګه، د “نور” مفهوم د یوه مادي شی لپاره کارول، د الله تعالی د روحانیت او عظمت سره د ټکر سبب ګرځي.
۲. د الله تعالی بې مکان او بې زمانه موجودیت
د سورة نور آیت په دې باندې ټینګار کوي چې الله تعالی د “نور” له لارې ټول کاینات روښانه کوي. د منقدانو له نظره، که الله تعالی د کایناتو بشپړ نور وي، نو هغه باید د مادي او غیر مادي نړۍ د قوانینو سره تړاو ولري. مګر د اسلامي عقیدې له مخې، الله تعالی نه د ځای تابع دی او نه د وخت. منقدان ښايي وپوښتې چې څنګه ممکن یو بې مکان او بې زمانه موجود داسې یو “نور” وي چې د کایناتو ټولې برخې روښانه کوي. د دې په اړه، دوی ممکن دا اشاره وکړي چې داسې تصورات چې له مادي نړۍ سره تړاو لري، د الله تعالی د حقیقي بې کره ماهیت سره نه سمون لري.
۳. د الله تعالی د شناخت محدودیت
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” مفهوم د انسان عقل او پوهې لپاره نه پوخېږي. د دې منقدانو له نظره، داسې یو بې کره، غیر مادي او غیر قابل مشاهده موجود چې له عقل او علم څخه بهر وي، د مادي نړۍ د واقعیتونو سره سمون نه لري. هغوی به دا پوښتنه وکړي چې څنګه ممکن یو داسې موجود چې نه د ليدلو وړ دی او نه د علمي آزموینې له لارې ثابتېدلی شي، د کایناتو او هر شي اصلي لامل وي. دا ډول مفاهیم د علم او منطقي تحلیل له پلوه نه منل کېږي. منقدان ښايي باور وکړي چې د “نور” په څېر کلمې یوازې یو مجرد او نامعلوم مفهوم دی چې د ریښتیني واقعیت سره تړاو نه لري.
۴. د الله تعالی بې کره ماهیت ته شک
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” مفهوم لکه څنګه چې په آیت کې ذکر شوی، یوه افسانوي یا غیر علمي تعبیر ښکاري. که څه هم مسلمانان دا تفسیر د روحاني نړۍ د ژور حقیقت په توګه مني، خو د منقدانو په نظر، دا ډول مفاهیم د منطقي او علمي ازمویښتونو سره په ټکر کې راځي. د هغوی لپاره، کله چې الله تعالی د “نور” په توګه تفسیر شي، نو دا د مادي نړۍ یوه ځانګړتیا ته ورته معنا ورکول کیږي، چې له دې امله دغه مفاهیم د علمي پوهې سره ټکر کوي. د دې منقدانو له نظره، دا ډول نړېدونکي تصورونه، که څه هم د مذهبي باورونو سره سمون لري، خو د فلسفې او حقیقي حقیقت سره بې ارتباط ښکاري.
پایله
د سورة نور ۳۵ آیت د الله تعالی د نور په اړه چې د کائناتو روښنايي او سرچینه ده، د منقدانو له نظره یو داسې مفهموم وړاندې کوي چې له علمي، منطقي او فلسفي زاویو سره ټکر کوي. د دې آیت پراساس د الله تعالی د موجودیت او ماهیت تعبیرات، چې هغه بې کره، بې مکان او بې زمانه دی، د دې منقدانو لپاره د شک او پوښتنې وړ ښکاري. د هغوی لپاره، داسې مفاهیم چې د مادي نړۍ قوانینو سره نه سمون لري او نه د عقل او علم له مخې د ازمونې وړ دي، د حقیقت او د پوهې سره په تضاد کې راځي.
۱. د “نور” ته مادي تعبیر ورکول
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” تعبیر په حقیقت کې د مادي نړۍ یو مفهوم دی. نور، لکه څنګه چې په فزیکي نړۍ کې تعریف کېږي، یو فزیکي پدیده ده چې د رڼا او شعاع په توګه شتون لري. که الله تعالی “نور” وي، نو د منقدانو په اند، دا باید یو مادي شی وي چې ځای او حدود ولري. که څه هم اسلامي تفسیرونه دا نور روحاني او غیر مادي تعریفوي، خو دغه منقدان په دې باور دي چې د “نور” کارول د الله تعالی د غیر مادي او بې کره ماهیت سره تضاد لري. په دې توګه، د “نور” مفهوم د یوه مادي شی لپاره کارول، د الله تعالی د روحانیت او عظمت سره د ټکر سبب ګرځي.
۲. د الله تعالی بې مکان او بې زمانه موجودیت
د سورة نور آیت په دې باندې ټینګار کوي چې الله تعالی د “نور” له لارې ټول کاینات روښانه کوي. د منقدانو له نظره، که الله تعالی د کایناتو بشپړ نور وي، نو هغه باید د مادي او غیر مادي نړۍ د قوانینو سره تړاو ولري. مګر د اسلامي عقیدې له مخې، الله تعالی نه د ځای تابع دی او نه د وخت. منقدان ښايي وپوښتې چې څنګه ممکن یو بې مکان او بې زمانه موجود داسې یو “نور” وي چې د کایناتو ټولې برخې روښانه کوي. د دې په اړه، دوی ممکن دا اشاره وکړي چې داسې تصورات چې له مادي نړۍ سره تړاو لري، د الله تعالی د حقیقي بې کره ماهیت سره نه سمون لري.
۳. د الله تعالی د شناخت محدودیت
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” مفهوم د انسان عقل او پوهې لپاره نه پوخېږي. د دې منقدانو له نظره، داسې یو بې کره، غیر مادي او غیر قابل مشاهده موجود چې له عقل او علم څخه بهر وي، د مادي نړۍ د واقعیتونو سره سمون نه لري. هغوی به دا پوښتنه وکړي چې څنګه ممکن یو داسې موجود چې نه د ليدلو وړ دی او نه د علمي آزموینې له لارې ثابتېدلی شي، د کایناتو او هر شي اصلي لامل وي. دا ډول مفاهیم د علم او منطقي تحلیل له پلوه نه منل کېږي. منقدان ښايي باور وکړي چې د “نور” په څېر کلمې یوازې یو مجرد او نامعلوم مفهوم دی چې د ریښتیني واقعیت سره تړاو نه لري.
۴. د الله تعالی بې کره ماهیت ته شک
د منقدانو لپاره، د الله تعالی د “نور” مفهوم لکه څنګه چې په آیت کې ذکر شوی، یوه افسانوي یا غیر علمي تعبیر ښکاري. که څه هم مسلمانان دا تفسیر د روحاني نړۍ د ژور حقیقت په توګه مني، خو د منقدانو په نظر، دا ډول مفاهیم د منطقي او علمي ازمویښتونو سره په ټکر کې راځي. د هغوی لپاره، کله چې الله تعالی د “نور” په توګه تفسیر شي، نو دا د مادي نړۍ یوه ځانګړتیا ته ورته معنا ورکول کیږي، چې له دې امله دغه مفاهیم د علمي پوهې سره ټکر کوي. د دې منقدانو له نظره، دا ډول نړېدونکي تصورونه، که څه هم د مذهبي باورونو سره سمون لري، خو د فلسفې او حقیقي حقیقت سره بې ارتباط ښکاري.
پایله
د سورة نور ۳۵ آیت د الله تعالی د نور په اړه چې د کائناتو روښنايي او سرچینه ده، د منقدانو له نظره یو داسې مفهموم وړاندې کوي چې له علمي، منطقي او فلسفي زاویو سره ټکر کوي. د دې آیت پراساس د الله تعالی د موجودیت او ماهیت تعبیرات، چې هغه بې کره، بې مکان او بې زمانه دی، د دې منقدانو لپاره د شک او پوښتنې وړ ښکاري. د هغوی لپاره، داسې مفاهیم چې د مادي نړۍ قوانینو سره نه سمون لري او نه د عقل او علم له مخې د ازمونې وړ دي، د حقیقت او د پوهې سره په تضاد کې راځي.
